Onderzoek: internetgebruiker waant zich veilig

• Gevoel
• Kennis
• Maatregelen
• Wachtwoorden
• Verantwoordelijk
• De feiten in een notendop
• Computertaal

Nieuw onderzoek van de Consumentenbond maakt duidelijk dat de internetgebruiker zich veilig voelt. Tegelijk kent hij of zij niet alle risico's en beschermt de computer niet altijd voldoende.

Hoe veilig voelen Nederlanders zich op internet, welke kennis hebben ze van de onlinerisico's en bedreigingen en welke beveiligingsmaatregelen hebben ze genomen? De Consumentenbond hield een uitgebreide online-enquête onder 1832 leden en 1064 niet-leden van 18 jaar en ouder om antwoord te krijgen op deze vragen. In dit artikel gaat het alleen om de antwoorden van de leden; als er opvallende afwijkingen zijn ten opzichte van niet-leden zijn ze vermeld.

De respondenten deden ook een quiz, waarin aan de hand van praktijksituaties telkens gekozen moest worden uit een aantal opties. Zo haalden ze een bepaalde veiligheidsscore. De quiz speelt ook een belangrijke rol in de Consumentenbond-campagne voor veiliger internet en biedt de mogelijkheid om jezelf te toetsen.

Gevoel

Zo'n 76% van de leden voelt zich in het algemeen veilig op internet. Dat is - volgens henzelf - vooral te danken aan hun 'veilige gedrag' op internet en een 'goede beveiliging' van de pc. Rond de 20% zegt zich 'niet veilig en niet onveilig' te voelen. Slechts 4% voelt zich ronduit onveilig op internet. De onderzoekers tekenen hierbij wel aan dat het veiligheidsgevoel verschilt per toepassing. Bij chatten en downloaden (van bijvoorbeeld muziek), en ook bij het gebruik van sociale netwerksites als Hyves en Twitter voelt men zich onveiliger dan bij e-mailen en surfen over het web. Bij internetbankieren voelt 89% zich veilig, ondanks de grote belangen die spelen en de criminelen die hengelen naar de inloggegevens van bankaccounts, het zogeheten phishing.

Kennis

De leden werd ook gevraagd naar hun feitelijke kennis van onlinerisico's en beschermingsmaatregelen. Van de respondenten zegt 92% dat hun kennis op die punten voldoende of goed is. Maar als de onderzoekers dan een aantal concrete kennisvragen stellen, schort er nogal wat aan de veronderstelde expertise. De kennis is vooral niet up-to-date. Spam en virussen zijn een bekend fenomeen bij de ondervraagden. Spyware kennen de leden ook wel (83%), de niet-leden wat minder (69%). Leden lijken van bijna alle bedreigingen beter te weten wat het inhoudt dan niet-leden. Maar de nieuwere en deels gevaarlijker bedreigingen zijn veel minder bekend.

Van een 'bot', een 'exploit' of een 'root kit' (gehaaide technieken om computer-apparatuur te kraken, zie ook de woordenlijst) weten veel minder mensen - onder de 20% - waar het over gaat. Verder zijn er ook misverstanden over de nieuwe mogelijkheden van apparatuur. En die kunnen in potentie gevaarlijk zijn. Neem de usb-sticks: 88% van de leden weet dat ze virussen op de pc kunnen overbrengen. Dat een mp3-speler of een mobiele telefoon bij het aansluiten op de pc zich als een usb-stick gedraagt, is veel minder bekend. En dat in dat geheugen evengoed een virus kan meeliften, vermoedt slechts 55% bij de telefoon en 45% bij de mp3-speler.

Nog een voorbeeld: een kleine 60% van de leden heeft een draadloos netwerk (Wifi -technologie). Slechts 60% van alle respondenten weet, dat als de draadloze verbinding niet is beveiligd ook de computer met alle bestanden kan worden 'gekaapt'. En sommige documenten op de pc houd je liever privé. Een kwestie van versleutelen met encryptiesoftware. Slechts 68% heeft hier weet van.

Maatregelen

De veiligheidsquiz bij het onderzoek vraagt de internetgebruiker voor zeven praktische situaties een keuze te maken uit enkele opties. Respondenten zijn over het algemeen wel behoedzaam, maar kiezen toch niet altijd voor de veiligste of handigste oplossing. Als bijvoorbeeld wordt gevraagd wat te doen bij spontaan opduikende browservensters als er een 'videocodec' geïnstalleerd moet worden om een onlinefilmpje te bekijken, zegt 58% 'ik installeer het niet' (de veiligste keuze); 37% zoekt eerst naar ervaringen op internet. Andere gebruikers hebben echter niet altijd voldoende technische kennis en zijn niet altijd objectief in hun oordeel.

Welke beveiligingsmaatregelen nemen de leden en vooral welke niet? Ook hier valt iets af te dingen op het gevoel van veiligheid en de zelfveronderstelde expertise. Positief is dat minstens negen van de tien leden aangeven beveiligingssoftware (zie de test) te gebruiken, en dat deze software is ingesteld om zichzelf regelmatig te verversen. Ook het besturingssysteem - meestal Windows - wordt vaak automatisch van veiligheidsupdates voorzien, zeggen zij. Uit een in 2009 gehouden onderzoek bleek echter dat bij veel mensen verouderde, niet bijgewerkte software op de pc staat, waar in 30% van de gevallen serieuze lekken in zaten. Die programmafoutjes kan een hacker misbruiken om op de pc in te breken. Vooral programma's als Adobe Flash Player en Adobe Reader waren oud en lek.

Wachtwoorden

Zorgwekkend is het gebruik van wachtwoorden. Slechts 44% van de leden kiest regelmatig nieuwe. Dat is een behoorlijk risico, zeker voor e-mail. Een crimineel die het wachtwoord bemachtigt, kan alle berichten lezen en zelf nieuwe versturen, namens u. Wachtwoorden vernieuwen is geen technische klus. Het beveiligen van een draadloos netwerk vinden de leden wel lastig en dat gebeurt dan ook vaak niet goed. Slechts 62% zegt een matige (WPA) of goede (WPA2) wachtwoordversleuteling te hebben ingesteld. De resterende 38% weet niet welke beveiliging is gebruikt (16%), heeft - simpel te kraken - WEP-beveiliging (13%), of helemaal geen gangbare beveiliging ingesteld (9%). Bij respondenten met de veiligste WPA2-wachtwoord-versleuteling is er een opmerkelijk verschil tussen de leden (42%) en de niet- leden (26%).

Iets meer dan de helft van de leden heeft last van een 'computerbedreiging' gehad in 2009 en begin 2010. De helft van deze groep liep tegen een computervirus op en bijna eenderde ontving spyware; er waren uiteraard meerdere bedreigingen in combinatie mogelijk. Bij de leden die hiervan nare gevolgen hebben ervaren (16%) ging het in 48% van de gevallen om een computercrash waardoor alle software opnieuw moest worden geïnstalleerd, en in 16% van de gevallen was men zijn of haar gegevens kwijt. Dat valt goed te verklaren want 30% maakt niet regelmatig back-ups.

Verantwoordelijk

Wie is er verantwoordelijk voor een veilig internet? Een grote meerderheid van de leden wijst in de eerste plaats naar zichzelf. Alleen bij sommige toepassingen vindt een noemenswaardig deel anderen hoofdverantwoordelijk. Voor beveiligingssoftware vindt 21% van de leden de softwareleveranciers hoofdverantwoordelijk, 36% vindt dezelfde leveranciers verantwoordelijk voor besturingssystemen en 34% van de leden vindt dat zij ook de programma's up-to-date moeten houden. De overheid wordt vrijwel nergens genoemd; alleen bij een veilig internet in het algemeen (13%).

De feiten in een notendop

• Mensen voelen zich over het algemeen veilig bij het internetten.
• Zij zeggen op de hoogte te zijn van de gevaren van internet. Maar hun kennis van de risico's is niet up-to-date.
• Van de 10 internetters gebruiken er 9 beveiligingssoftware, maar bijvoorbeeld 4 van de 10 draadloze netwerken zijn niet afdoende afgeschermd.
• Internetters vinden dat zij zelf verantwoordelijk zijn voor hun internetveiligheid, en niet bijvoorbeeld de overheid.

Computertaal

• Back-up: kopie van gegevens en programma's.
• Botnet: netwerk van besmette pc's die zijn overgenomen door een malware-programma.
• Chatten: kletsen via internet.
• Encryptiesoftware: programma dat door middel van een wachtwoord gegevens onleesbaar codeert.
• Exploit: een methode waarmee een fout (lek) in een softwareprogramma misbruikt kan worden.
• Firewall: filter voor computernetwerkverkeer, ook van en naar het internet.
• Malware: verzamelnaam voor uiteenlopende typen virussen en spyware.
• Pharming: het misleiden van internetgebruikers door hun verkeer met een bepaalde server ongemerkt om te leiden naar een andere server via een nepwebsite
• Phishing: het hengelen naar persoonlijke gegevens door criminelen. Zij sturen bijvoorbeeld e-mails die eruitzien alsof ze van een bankinstelling komen.
• Rootkit: kwaadaardige software die zich diep in de pc nestelt en daardoor lastig te verwijderen is.
• Spam: ongevraagde reclamemail.
• Spyware: software die (stiekem) persoonlijke gegevens doorsluist.
• Trojan: kwaadaardige software die de pc binnendringt door zich voor te doen als iets anders, bijvoorbeeld een handige applicatie.
• Virussen: kwaadaardige programma's die meeliften in e-mails, programma's en documenten. Ze zijn geprogrammeerd om zichzelf automatisch te verspreiden.