Alles over ESBL

• Wat is ESBL?
• Zijn ESBL-bacteriën gevaarlijk?
• Hoe vaak komen besmettingen met ESBL voor?
• Hoe lang blijven ESBL-bacteriën in je lichaam?
• Waar komen ESBL-bacteriën voor?
• Onderzoeken
• Kan ik nog wel kip, eieren en ander vlees eten?
• Is biologisch vlees veiliger dan gewoon vlees?
• Is biologische groente veiliger dan gewone groente?
• Speelt dit probleem alleen in Nederland?
• Actie Consumentenbond
• Voorgeschiedenis

ESBL staat voor Extended Spectrum Beta-Lactamase. Dit enzym wordt door darmbacteriën geproduceerd en zorgt ervoor dat die bacteriën resistent worden voor bijna alle soorten antibiotica. De plotselinge opkomst van de met ESBL besmette bacterie zorgt voor veel onrust.

Tien jaar geleden had niemand er nog van gehoord en nu blijken 'ineens' nagenoeg alle kippen besmet te zijn met een bacterie die resistent is tegen veel gangbare antibiotica. Zie ook het rapport van de Consumentenbond: Kipfilet - Voedselveiligheid en maatschappelijke aspecten.(30 januari 2012)

Een overzicht van veelgestelde vragen en antwoorden.

Wat is ESBL?

ESBL staat voor Extended Spectrum Beta-Lactamase. Dit is een enzym dat door darmbacteriën wordt geproduceerd en ervoor zorgt dat die bacteriën resistent worden voor bepaalde soorten antibiotica.

Zijn ESBL-bacteriën gevaarlijk?

Sommige wel. Zowel onschuldige als ziekmakende bacteriën kunnen het vermogen ontwikkelen om ESBL te produceren. Zo worden ze ongevoelig voor de gangbare antibiotica. Gaat het om ziekmakers, zoals salmonella of campylobacter, dan levert dat gevaren op voor mens en dier. In bepaalde gevallen - bijvoorbeeld bij een verminderde weerstand of bij een operatie - kan een dergelijke bacterie een infectie tot gevolg hebben die dan lastig te behandelen is.

Antibiotica die normaal gebruikt worden om deze infecties te behandelen - de penicillines en de cefalosporines - werken dan niet meer. Alleen antibiotica van een ander soort - de zogenoemde carbapenem - helpen dan nog. Die kunnen alleen in het ziekenhuis via een infuus worden toegediend. Er zijn echter al artsen die te maken krijgen met patiënten die besmet zijn met een bacterie waar ook carbapenem niet meer tegen helpt. Gelukkig zijn de meeste bacteriën met ESBL niet ziekmakend.

Hoe vaak komen besmettingen met ESBL voor?

Nagenoeg al het kippenvlees is met ESBL besmet. Rundvlees en varkensvlees zijn voor ongeveer 20% besmet.

Bij mensen draagt zo'n 4% van de ziekenhuispatiënten bacteriën met EBSL bij zich. In de huisartsenpraktijk is dat het geval met 1 tot 2% van de E.coli-bacteriën.

Hoe lang blijven ESBL-bacteriën in je lichaam?

Dat is niet precies bekend. Uit recent onderzoek van het RIVM blijkt wel dat zeker driekwart van de patiënten die zijn besmet met een bacterie met ESBL, minstens nog 2 maanden deze bacterie met zich meedragen. Een kwart van de dragers is er zelfs na een jaar nog niet van verlost.

Overigens is het zo dat bacteriën die een tijd lang niet met antibiotica in aanraking komen, geleidelijk de ontwikkelde resistentie verliezen.

Waar komen ESBL-bacteriën voor?

ESBL-bacteriën kunnen aanwezig zijn in de darmen van mensen en dieren. Tijdens het slachten van dieren kunnen ESBL's de buitenkant van het vlees besmetten. ESBL is dan ook aangetroffen bij rauw vlees in winkels zoals kip, kalkoen, varkensvlees en kalfsvlees. Onbekend is in welke hoeveelheden deze bacteriën aanwezig zijn op het vlees en of dat voldoende is om iemand te besmetten door het eten van het vlees. Er is geen reden om te denken dat met ESBL besmette bacteriën ook binnenin een ei kunnen zitten.

Onderzoeken

Recent onderzoek van het VU medisch centrum in Amsterdam naar 15 soorten winter- en zomergroenten heeft aangetoond dat ESBL-bacteriën ook in groenten kunnen voorkomen. Bij 7 monsters, 4 maal taugé, pastinaak, lente-ui en radijs, werden ESBL's gevonden. De resultaten van dit onderzoek bevestigt eerder onderzoek dat in Frankrijk is uitgevoerd. In dit onderzoek bleek 13% van de groenten- en fruitmonsters bacterien met ESBL's te bevatten. In het Nederlandse onderzoek was dat ruim 5%.

Onderzoekers van de universiteiten in Utrecht en Wageningen hebben in de zomer van 2011 vastgesteld dat ESBL-bacteriën zich verspreiden van pluimveebedrijven naar ziekenhuizen, via supermarktkippen en de consument.

De bacteriën worden verder ook in het milieu (zoals het oppervlaktewater van rivieren) gevonden.

Besmetting kan ook van mens tot mens plaats vinden. Maar hoe dat gebeurt is nog niet bekend.

Kan ik nog wel kip, eieren en ander vlees eten?

Er zijn op dit moment geen aanwijzingen dat het eten van kip, eieren en ander vlees niet veilig zou zijn. Zorg wel voor een goede hygiëne bij de bereiding van het eten en eet bij voorkeur geen gerechten waarin rauwe eieren verwerkt zijn, zoals zelfgemaakte mayonaise en bavarois. Lees ook de tips voor het bereiden van eten.

Is biologisch vlees veiliger dan gewoon vlees?

Als het om kippenvlees gaat: ja. Een recente test van de Consumentenbond (Consumentengids februari 2012) wijst uit dat biologische kipfilet veel minder ESBL-bacteriën bevat dan reguliere. Biologische kipfilet (Bio-kipfilet, Scharrel, Volwaard en Onze Kip) vertoont slechts eenachtste tot eenvijfde van de ESBL-besmetting op kipfilet uit de intensieve kippenbedrijven.

Het vóórkomen van ESBL-bacterien op ander biologisch vlees is nooit onderzocht. De biologische sector gebruikt wel minder antibiotica, waardoor het aantal resistente bacteriën vermoedelijk lager zal liggen.

Is biologische groente veiliger dan gewone groente?

Zowel in Nederlands als Frans onderzoek zijn ESBL's aangetroffen op gewone én op biologische groente.

Speelt dit probleem alleen in Nederland?

Nee. Wereldwijd worden bacteriën tegen steeds meer soorten antibiotica resistent, doordat ze ESBL produceren. Bovendien laten verschillende studies sinds enkele jaren een toename zien van ESBL-bacteriën als veroorzaker van infecties. Deze trend is niet alleen zichtbaar in Nederland, maar in heel Europa en zelfs wereldwijd.

Hoe en in welke mate antibioticagebruik bij mens en dier tot deze toename leidt, is niet goed bekend.

Actie Consumentenbond

De Consumentenbond verhevigt zijn campagne tegen de toepassing van antibiotica in de kippenteelt en het gevaar voor de volksgezondheid dat er uit voortvloeit. Je kunt ons daarbij helpen door veel te twitteren en de campagne te verspreiden via facebook of hyves. Zie ook de campagne 'Schone Kip'

Wil je wel kip eten, maar zo weinig mogelijk ESBL-bacteriën binnenkrijgen? Kies dan voor biologisch. Biologische kippen zijn inmiddels ook vaak besmet met ESBL, maar de dosis per kip is veel lager. Overmatig antibioticagebruik vind alleen plaats in de 'reguliere' kippenindustrie. Biologisch fokken is ook nog eens veel beter voor het welzijn van de kippen.

Voorgeschiedenis

De toename van ESBL in Nederland houdt verband met het overmatig gebruik van antibiotica in de intensieve dierenhouderij, in het bijzonder bij kippen. Daarom hebben de voormalige ministers Gerda Verburg van Landbouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit (LNV) en Ab Klink van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, besloten dat het gebruik van antibiotica in 3 jaar tijd moet zijn teruggebracht naar het niveau van 1999. Dat is een afname van 50%. Deze reductie is intussen gedeeltelijk gehaald.

De Consumentenbond heeft naar aanleiding hiervan in juli 2010 een brief geschreven aan demissionair minister Klink van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Volgens de bond lijkt 50% reductie in 3 jaar tijd een stevige doelstelling, maar is een hogere ambitie nodig en mogelijk. In omringende landen is het antibioticagebruik in de veehouderij immers nu al veel lager. Bovendien is het gebruik onnodig gestegen, in de ogen van de bond.

De Consumentenbond heeft de minister ook gevraagd met spoed in kaart te brengen via welke levensmiddelen (kip, vleessoorten en groenten) ESBL bacteriën de consumenten bereiken en wat het risico op besmetting en ziekte is.

Het antwoord vanuit het ministerie op dit verzoek en op de brief is volstrekt onvoldoende. Daarom heeft de Consumentenbond de derde week van september 2010 - nog voordat ESBL een dodelijk slachtoffer bleek te hebben veroorzaakt - een gesprek gevoerd met vertegenwoordigers van de ministeries van VWS en Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I).

In dat gesprek is aangedrongen op strenge normen voor ESBL-bacteriën in kip, zodat supermarkten kunnen bepalen of de kip nog geschikt is voor consumptie of niet. Ook is aangedrongen op een snellere reductie van het antibioticagebruik dan de 50% die minister Verburg nastreefde. En tot slot moet de VWA veel meer en beter controleren op niet-toegelaten antibioticagebruik.