Honderdduizenden mensen vast in zorgpremieschulden

Het begint met één gemiste premie

Woon of werk je in Nederland? Dan is een zorgverzekering verplicht. Hiervoor betaal je elke maand een bedrag, de zorgpremie. Tenminste, als alles financieel goed gaat.

Bij geldproblemen lijkt deze premie een van de eerste betalingen te zijn die wordt gestopt. En dat heeft een reden. Betaal je de huur niet, dan loop je het risico om het dak boven je hoofd te verliezen. Maar een zorgverzekering wordt niet beëindigd als je je zorgpremie niet betaald. Je blijft dus verzekerd. Ook bij een achterstand. Dat hebben zorgverzekeraars met elkaar afgesproken. Ze wilden voorkomen dat verzekerden die niet betalen, rondhoppen van de ene naar de andere verzekeraar.

De zorgpremie niet betalen is vaak een van de eerste signalen dat iemand fincancieel in zwaar weer zit. Tegelijkertijd leidt de manier waarop er wordt geïncasseerd ertoe dat deze mensen nog verder in de problemen komen. Regelingen voor mensen die niet wíllen betalen, raken vooral mensen die niet kunnen betalen.

Moeilijk rondkomen

1 op de 10 huishoudens kampt met problematische schulden. Schulden kunnen op allerlei manieren ontstaan, vaak door zaken waar je geen of weinig invloed op hebt. Zoals een (geestelijke) beperking of chronische ziekte. Of afhankelijk zijn van een te laag inkomen, dat niet voldoende wordt gedekt door bepaalde voorzieningen.

Dat geldt ook voor Willem Zandman* (echte naam bekend bij de redactie). Als uitzendkracht had hij wisselende inkomsten, gevolgd door periodes zonder werk. Dat maakte rondkomen moeilijk. ‘Ik wilde wel betalen, maar het lukte gewoon niet meer. Je probeert zolang mogelijk de vaste lasten te betalen. Maar op een gegeven moment moet je keuzes maken. De huur ging voor. Want je wilt je huis niet kwijtraken.’

De achterstand begint klein, vertelt hij. Maar daarna gaat het snel. ‘Je krijgt te maken met de zorgverzekeraar, incassobureaus, deurwaarders, het CJIB en het CAK. Overal komen kosten bovenop. Ik kreeg boete op boete omdat ik geen geld had.’

Voor Willem liep het uiteindelijk goed af. Hij vond stabiel werk en wist zijn schulden af te lossen. Maar voor veel anderen lukt dat niet.

Niet willen of niet kunnen?

Op 1 september 2009 is de Regeling Betalingsachterstand Zorgpremie ingevoerd. Die regeling maakt onderscheid tussen zij die niet willen en zij die niet kunnen betalen.

Onderdeel van deze Regeling is de bestuursrechtelijke premie. Dat is een hogere premie die bedoeld is als prikkel voor verzekerden die niet willen betalen.

Heb je de premie van je basisverzekering niet betaald? Dan kun je bij een betalingsachterstand van 6 maanden worden aangemeld bij het CAK. Niet de zorgverzekeraar, maar het CAK int vanaf dat moment de zorgpremie.

Boete geen aflossing

Dat houdt de organisatie direct in via het loon of de uitkering. Wat niet op deze manier kan worden geïncasseerd, wordt opgeëist door het CJIB. De partij die ook boetes incasseert. In 2026 is deze bestuursrechtelijke premie €172,70 per maand. Dat is 110% van de gemiddelde premie. In het verleden was dat zelfs 120% tot 130%.

Deze verhoging is bedoeld als prikkel om mensen te laten betalen. Het wordt dus niet gebruikt voor de aflossing van de schuld. De bestuursrechtelijke premie is dus een boete.

Verantwoordelijkheid verzekeraars en CAK

Deze boete is niet bedoeld voor verzekerden die hun premie niet kunnen betalen. Daarom moeten zorgverzekeraars volgens de wet snel ingrijpen en de betalingsachterstand zo laag mogelijk houden.

Ze moeten rekening houden met de persoonlijke en financiële situatie van de verzekerde. En maatregelen moeten redelijk zijn en onnodige kosten moeten zoveel mogelijk worden voorkomen. Dat is niet het geval als er incassomaatregelen, of zelfs rechtszaken worden gestart tegen iemand die overduidelijk niet kan betalen. Dat levert vooral extra kosten op.

Ook het CAK heeft een belangrijke verantwoordelijkheid. Zij moet per geval bekijken of het wel 'evenredig' is om de bestuursrechtelijke premie te innen. Dat is niet zo wanneer het gaat om verzekerden die niet kunnen betalen. Want als ie niet kunt betalen, kun je daar natuurlijk ook niet met een boete toe ‘geprikkeld’ worden. Een bestuursrechtelijke premie is dan niet terecht. 

Blind incasseren

Ondanks deze regels namen grote zorgverzekeraars jarenlang incassomaatregelen tegen mensen die niet konden betalen. Vaak gaat het zelfs om procedures bij de rechter, waardoor de kosten verder oplopen. Bovendien zijn incassokosten ook nog eens oneerlijk geïncasseerd. Volgens rechterlijke uitspraken gebruikten grote zorgverzekeraars jarenlang oneerlijke incassobedingen in hun algemene voorwaarden. Hierdoor konden kosten en rente in rekening worden gebracht op een manier die niet mocht.

Lage inkomens en weinig betaalruimte

Juist mensen met lage inkomens, schulden en weinig betaalruimte komen in het CAK-traject terecht. In 2023 had 40% van de mensen in dit traject een bruto-inkomen tot €1600 per maand. Ook hier worden dus vooral mensen geraakt die wel willen, maar niet kunnen betalen.

Om uit dit traject te komen, moet de schuld bij de zorgverzekeraar worden afgelost. De verhoging kan sinds 2016 ook al worden gestopt tijdens een betalingsregeling. Maar door de hogere premie houd je nog minder over om de oude schuld af te lossen.

Als je de regeling niet volhoudt, word je opnieuw aangemeld bij het CAK. Dat overkomt 30% van alle aanmeldingen. Bijna 100.000 mensen zitten nu al langer 2 jaar in dit systeem. Zij betalen al die tijd een hogere premie, omdat zij de oorspronkelijke premie niet konden betalen. De premieopslag werkt dus niet goed voor mensen met lage inkomens.

Gevolgen

Mensen komen klem te zitten in een systeem dat eigenlijk niet voor hen is bedoeld. Door de extra kosten en verhogingen wordt de financiële druk steeds hoger. De geldstress en schaamte zorgen voor fysieke en mentale klachten. Complexe schulden kunnen leiden tot depressie, angsten, verslavingsproblematiek en een posttraumatische stressstoornis. Zelfs als je mentaal gezond bent.

Aanvullende zorgverzekeringen worden na een achterstand van 2 maanden gestopt. Hierdoor valt de vergoeding voor belangrijke zorg weg, zoals fysiotherapie, mondzorg en brillen. Dat leidt tot extra kosten als deze zorg nodig is. Extra rekeningen zorgen dat mensen de zorg gaan mijden, waardoor hun gezondheid verslechtert. Dit leidt allemaal tot hogere maatschappelijke kosten.

Stop de verhoging

De regeling raakt dus vooral mensen die niet kunnen betalen, in plaats van de mensen die niet willen betalen. Toch is de hogere premie nog niet afgeschaft.  

Meerdere organisaties, waaronder het CAK en de Nationale Ombudsman, willen van de bestuursrechtelijke premie af. Het CAK schrijft zelf dat de verhoging: ‘verdere schulden in de hand werkt, vooral bij mensen binnen de laagste inkomensgroep.’ Toch blijft ze de hogere premie innen.

Volgens de Consumentenbond kan het CAK ook nu al per geval beoordelen of inning evenredig is. Zij zou dus kunnen beslissen om de verhoging niet toe te passen op iemand die niet kán betalen. Zo’n vorm van maatwerk kan al een deel van het probleem oplossen.

Voor de zorgverzekeraars geldt dat er meer maatwerk moet worden geleverd. Als een verzekerde de basispremie niet kan betalen, moet hij bij de hand worden genomen. En niet worden geconfronteerd met bij voorbaat zinloze incassokosten.