Geneesmiddelentekorten: de onzichtbare prijs van medicijnen

Apothekersorganisaties Landelijke Eerstelijns Farmacie (LEF) en de Verenging Jonge Apothekers (VJA) zijn samen de campagne 'Boete op Genezen' gestart. Ze willen laten zien dat apothekers én patiënten nu opdraaien voor de gevolgen van het inkoopbeleid van zorgverzekeraars. De apothekers willen in gesprek met de zorgverzekeraars. Ze vinden dat medicijnen van verschillende merken onderling uitwisselbaar moeten zijn. Zonder extra kosten voor patiënten.

Consumentenbond steunt LEF

Wij steunen de campagne van LEF en roepen zorgverzekeraars op om hun beleid aan te passen. Uit meldingen van onze leden en eigen onderzoek blijkt dat consumenten regelmatig op kosten worden gejaagd. Dit komt doordat ze noodgedwongen hetzelfde medicijn van een ander merk meekrijgen. Het enige verschil is de merknaam, én meestal ook een hogere prijs.

Waarom zijn er medicijntekorten?

Er is al lange tijd sprake van medicijntekorten, daar zijn verschillende oorzaken voor. Soms gaat het om echte tekorten, bijvoorbeeld door problemen met de productie of een tekort aan grondstoffen. Dit kan bij alle medicijnen voorkomen.

Het beleid van zorgverzekeraars speelt vooral een rol bij tekorten aan generieke geneesmiddelen. Dit zijn medicijnen waarvan verschillende merken bestaan met dezelfde werkzame stof. Ze worden ook wel merkloze medicijnen genoemd.

Zorgverzekeraars kopen goedkoop in

Zorgverzekeraars kopen medicijnen vaak zo goedkoop mogelijk in, omdat ze de kosten laag willen houden. Daardoor wordt Nederland minder aantrekkelijk voor leveranciers. Sommige fabrikanten leveren hun medicijnen liever aan landen die meer betalen. Daardoor verdwijnen middelen soms van de Nederlandse markt, terwijl ze in andere landen nog volop beschikbaar zijn.

Afhankelijk van dezelfde leverancier

Zorgverzekeraars kiezen bovendien vaak voor dezelfde leveranciers als voorkeursaanbieder. Daardoor wordt Nederland afhankelijk van één fabrikant. Als die niet levert, ontstaat er snel een tekort. 

1 leverancier voor esomeprazol

Een voorbeeld is esomeprazol. Voor dit maagmedicijn hadden alle verzekeraars dezelfde fabrikant aangewezen als voorkeursleverancier. Toen die niet meer kon leveren, moesten apotheken andere merken meegeven. Uit ons onderzoek blijkt dat gebruikers dan meestal niet het voorkeursmiddel krijgen. Juist dan ontstaan extra kosten, want het alternatief gaat van het eigen risico af en/of je moet bijbetalen wanneer het andere merk duurder is.

Onderzoek kosten merkloze medicijnen

We deden onderzoek naar de kosten die zorgverzekeraars rekenen voor generieke geneesmiddelen. In korte tijd kregen we tientallen reacties van verzekerden die lieten weten welke medicijnen ze gebruiken. Hieruit blijkt dat lang niet iedereen het voorkeursmedicijn van zijn of haar verzekeraar meekrijgt bij de apotheek. Voor een deel van de deelnemers aan ons onderzoek betekent dit extra kosten.

Hoe zit het met voorkeursmedicijnen?

Alle zorgverzekeraars wijzen per werkzame stof meestal één of enkele varianten aan als voorkeursmedicijn. Dit wordt ook wel preferentiebeleid genoemd. Voor deze medicijnen maken verzekeraars prijsafspraken met fabrikanten en alleen die middelen worden vaak volledig vergoed. Vaak krijgen verzekeraars flinke kortingen, die je als verzekerde niet terugziet.

Met een voorkeursmiddel, ben je meestal het goedkoopst uit. Deze medicijnen tellen bij een deel van de verzekeraars niet mee voor het eigen risico. Bij zorgverzekeraars die onder Achmea, a.s.r. en DSW vallen, is dat anders. Bij die verzekeraars gaan de voorkeursmiddelen wél van je eigen risico af. Je betaalt daarnaast altijd afleverkosten en eventueel kosten voor de eerste uitgifte, die gaan wél van het eigen risico af.

Voorkeursmiddelen staan op websites verzekeraars

Elke zorgverzekeraar heeft een lijst met voorkeursmedicijnen. Die kun je vinden op de website van je verzekeraar. Zoek bijvoorbeeld op ‘voorkeursmedicijnen’ of ‘preferentiebeleid’. Je kunt ook de naam van je medicijn invullen om te zien welk merk wordt vergoed. Kun je het medicijn dat je gebruikt niet vinden? Neem dan contact op met je zorgverzekeraar.

Medicijntekort door regels

Als je bij de apotheek hoort dat je medicijn er niet is, betekent het niet altijd dat het medicijn écht niet op voorraad is. In zeker de helft van de gevallen ligt het alternatieve medicijn gewoon in de kast. Het is volgens de verzekeraar alleen niet het juiste merk. Al krijg je het meestal wel mee, omdat de apotheker je niet met lege handen laat vertrekken.

Alternatief niet altijd vergoed

Dat alternatief wordt niet altijd volledig vergoed. Dat betekent dat je moet (bij)betalen en/of dat het van je eigen risico afgaat. Dat vinden we vinden niet eerlijk. Veel patiënten denken dat de apotheek het probleem is, maar die probeert juist een oplossing te vinden.

Nadelen voor je gezondheid

Steeds meer patiënten merken de gevolgen van het preferentiebeleid. Volgens onderzoek van apothekersorganisatie LEF gaat het naar schatting om 3,5 tot 4 miljoen medicijngebruikers per jaar. Die hebben vaak niet eens door dat hun zorgverzekeraar ze benadeelt. Behalve extra kosten, kunnen ze ook te maken krijgen met gezondheidsproblemen.

Schade door ander merk

Een ander merk kan net anders werken en bijvoorbeeld tot gevolg hebben dat een patiënt extra labcontroles nodig heeft of opnieuw ingesteld moet worden. Uit de apothekerspraktijk zijn voorbeelden bekend van schade wanneer patiënten hun pil moeten halveren of juist verdubbelen en daarmee de fout ingaan. Of als het alternatief een andere naam heeft.

Wisselen medicijnen is risicovol

Voor een deel van de medicijnen is wisselen risicovol. Die staan op de zogeheten rode lijst: middelen die je niet mag wisselen, bijvoorbeeld bij epilepsie of schildklieraandoeningen. Dan is er ook nog de oranje lijst met middelen waarbij wisselen alleen kan met extra controle.

Echte tekorten van medicijnen

Dit probleem speelt vooral bij generieke geneesmiddelen. Maar er is nóg een probleem dat patiënten raakt. Bij echte tekorten – dus als het medicijn er werkelijk niet is – kunnen patiënten ineens zonder medicatie komen te zitten. Een korte onderbreking kan al grote gevolgen hebben. Bijvoorbeeld bij antipsychotica: een paar dagen geen medicatie, kan leiden tot grote problemen.

Probleem blijft vaak onzichtbaar

Problemen zijn vaak onzichtbaar, omdat zorgverzekeraars en overheid vooral naar cijfers kijken. Als tekorten bijvoorbeeld minder lang duren of iets minder verzekerden treffen, lijken ze mee te vallen. Daardoor blijft de impact van medicijntekorten in de praktijk onderbelicht. Apothekers lossen problemen vaak op, waardoor de gevolgen voor patiënten – zoals extra kosten of gezondheidsrisico’s – onder de radar blijven.

De prijs die je ziet, klopt vaak niet

De problemen rond tekorten en wisselen van medicijnen staan niet op zichzelf. Ze hangen direct samen met hoe medicijnen worden ingekocht en vergoed. Het bedrag dat je op je zorgkostenoverzicht ziet, is vaak niet de prijs die de zorgverzekeraar betaalt. De apotheek declareert de Apotheek Inkoopprijs (AIP), dit is de officiële 'lijstprijs' van een medicijn. Dat is ook het bedrag dat soms van je eigen risico afgaat en waarvoor de apotheek inkoopt.

Patiënt profiteert niet van kortingen verzekeraar

Zorgverzekeraars krijgen echter flinke kortingen van fabrikanten, waar je als verzekerde geen voordeel van hebt. Je betaalt namelijk op basis van een hogere ‘papieren’ prijs. Kiest een verzekeraar voor een middel met een hogere lijstprijs, dan betaal je ook meer eigen risico, ook als de verzekeraar zelf minder betaalt door kortingen.

Waarom prijzen zo hoog zijn

De lijstprijzen worden bovendien vaak hoog gehouden door die kortingen. Hoe hoger de officiële prijs, hoe groter de korting lijkt. Maar zodra je geen voorkeursmiddel krijgt, betaal je die hoge prijs wél. Daardoor ben je soms meer kwijt, terwijl de verzekeraar juist minder betaalt. Ook in de politiek groeit de kritiek. De Tweede Kamer nam in het voorjaar een motie aan voor meer transparantie over prijsafspraken.

Hetzelfde medicijn, maar toch duurder

Prijsverschillen zie je vooral bij generieke geneesmiddelen. Metoprolol, een middel tegen hoge bloeddruk, laat zien hoe dat werkt. Een voorkeursvariant kost ongeveer €5 per maand. Maar als dat niet leverbaar is, krijg je een ander merk. De prijs daarvan ligt rond de €10 tot €13 per maand. Dat bedrag gaat van je eigen risico af. Uit ons onderzoek blijkt dat gebruikers van metoprolol die bij de apotheek een niet-voorkeursmiddel meekregen onnodig te veel betalen.

Ook apotheken zitten klem

Het systeem raakt niet alleen patiënten. Apothekers moeten medicijnen inkopen tegen de hoge lijstprijs en op voorraad houden. Als zij geen voorkeursmedicijn meegeven, krijgen ze soms niet de volledige prijs vergoed. Daardoor moeten apotheken soms bijleggen om patiënten toch te helpen.

Wat vindt de Consumentenbond?

Wij vinden dat je altijd de medicijnen hoort te krijgen die je nodig hebt. Daarom steunen we de oproep van LEF en VJA om medicijnen onderling uitwisselbaar te maken. Is het voorkeursmiddel niet leverbaar, dan moet een alternatief volledig worden vergoed. Dat mag nooit ten koste gaan van het eigen risico of leiden tot bijbetaling.

5 leveranciers per geneesmiddel

We willen bovendien dat verzekeraars ten minste 5 leveranciers aanwijzen voor een geneesmiddel. Zij moeten wat ons betreft niet alleen naar prijs kijken, maar vooral ook naar beschikbaarheid en continuïteit van levering. Zorgverzekeraars moeten ervoor zorgen dat alternatieven geen extra kosten opleveren voor patiënten. Wisselen van medicijnen moet bovendien zorgvuldig en veilig gebeuren, met goede begeleiding van patiënten.

NZa: verzekeraars moeten meer doen

De Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) vindt ook dat zorgverzekeraars meer moeten doen. Zij moeten actiever sturen op tekorten aan generieke medicijnen en beter vooruitkijken. Volgens de toezichthouder nemen verzekeraars nu nog te weinig regie om ervoor te zorgen dat patiënten tijdig hun geneesmiddelen krijgen.